อายุความคดีมรดกและการเรียกร้องสิทธิตามพินัยกรรม

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายหลักกฎหมายเกี่ยวกับ อายุความคดีมรดกและอายุความการเรียกร้องสิทธิตามพินัยกรรม ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ โดยเรียบเรียงในลักษณะทางการ เหมาะสำหรับเผยแพร่บนเว็บไซต์สำนักงานทนายความ


1. อายุความฟ้องคดีมรดกทั่วไป
ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๗๕๔ วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า

“ห้ามมิให้ฟ้องคดีมรดกเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปี นับแต่เมื่อเจ้ามรดกตาย หรือนับแต่เมื่อทายาทโดยธรรมได้รู้ หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก”
บทบัญญัตินี้เป็นการกำหนด อายุความพิเศษ สำหรับคดีมรดก ซึ่งสั้นกว่าคดีแพ่งทั่วไป โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้การจัดการทรัพย์มรดกเป็นไปโดยรวดเร็วและเกิดความแน่นอนทางกฎหมาย

ทายาทโดยธรรมที่ประสงค์จะฟ้องคดีเกี่ยวกับมรดก ไม่ว่าจะเป็นการฟ้องเรียกทรัพย์มรดก ฟ้องแบ่งมรดก หรือฟ้องคดีในลักษณะอื่นใดเกี่ยวกับสิทธิในกองมรดก ต้องดำเนินการฟ้องคดีภายในกำหนด หนึ่งปี ตามที่กฎหมายบัญญัติ


2. อายุความฟ้องเรียกร้องสิทธิตามพินัยกรรม
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๗๕๔ วรรคสอง บัญญัติว่า

“คดีฟ้องเรียกตามข้อกำหนดพินัยกรรม มิให้ฟ้องเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่เมื่อผู้รับพินัยกรรมได้รู้หรือควรได้รู้ถึงสิทธิซึ่งตนมีอยู่ตามพินัยกรรม”
บทบัญญัตินี้ใช้บังคับกับ ผู้รับพินัยกรรม โดยเฉพาะ ไม่ว่าจะเป็นการได้รับทรัพย์สิน เงิน หรือประโยชน์อื่นใดตามพินัยกรรม หากผู้รับพินัยกรรมทราบ หรือควรทราบว่า ตนมีสิทธิตามพินัยกรรม แต่ไม่ได้รับการปฏิบัติตาม เช่น ผู้จัดการมรดกไม่โอนทรัพย์ หรือทายาทรายอื่นปฏิเสธสิทธิ ผู้รับพินัยกรรมต้องใช้สิทธิฟ้องร้องภายในกำหนด หนึ่งปี

การนับอายุความในกรณีนี้ มิได้เริ่มนับจากวันที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตายเสมอไป แต่เริ่มนับจากวันที่ผู้รับพินัยกรรม ได้รู้หรือควรได้รู้ถึงสิทธิของตน ตามพินัยกรรม


3. อายุความของเจ้าหนี้กองมรดก
มาตรา ๑๗๕๔ วรรคสาม บัญญัติว่า

“ถ้าสิทธิเรียกร้องของเจ้าหนี้อันมีต่อเจ้ามรดกมีกำหนดอายุความยาวกว่าหนึ่งปี มิให้เจ้าหนี้นั้นฟ้องร้องเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่เมื่อเจ้าหนี้ได้รู้ หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก”
แม้หนี้เดิมจะมีอายุความยาวกว่าหนึ่งปี แต่เมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย กฎหมายกำหนดให้เจ้าหนี้ต้องฟ้องร้องเรียกชำระหนี้จากกองมรดกภายในกำหนด หนึ่งปี นับแต่วันที่รู้หรือควรรู้ถึงการตายของเจ้ามรดก เพื่อไม่ให้ภาระหนี้ค้างคาและกระทบต่อการแบ่งมรดกของทายาท


4. กำหนดระยะเวลาสูงสุดสิบปี
มาตรา ๑๗๕๔ วรรคท้าย บัญญัติว่า

“ถึงอย่างไรก็ดี สิทธิเรียกร้องตามที่ว่ามาในวรรคก่อน ๆ นั้น มิให้ฟ้องร้องเมื่อพ้นกำหนดสิบปีนับแต่เมื่อเจ้ามรดกตาย”
บทบัญญัตินี้เป็นการกำหนด อายุความสูงสุด (Absolute Prescription) กล่าวคือ ไม่ว่าผู้มีสิทธิจะรู้หรือไม่รู้ถึงการละเมิดสิทธิ หากพ้นกำหนด สิบปีนับแต่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย แล้ว สิทธิฟ้องร้องย่อมขาดอายุความโดยเด็ดขาด


5. ผู้มีสิทธิยกอายุความขึ้นต่อสู้
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๗๕๕ บัญญัติว่า

“อายุความหนึ่งปีนั้น จะยกขึ้นต่อสู้ได้ก็แต่โดยบุคคลซึ่งเป็นทายาท หรือบุคคลซึ่งชอบที่จะใช้สิทธิของทายาท หรือโดยผู้จัดการมรดก”
อายุความหนึ่งปีตามมาตรา ๑๗๕๔ มิใช่ข้อกฎหมายเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อยของประชาชน ศาลจึง ไม่อาจยกขึ้นวินิจฉัยเองได้ หากคู่ความฝ่ายที่มีสิทธิไม่ยกอายุความขึ้นต่อสู้ คดีอาจดำเนินต่อไปได้ แม้จะพ้นกำหนดหนึ่งปีแล้วก็ตาม


สรุป
คดีมรดกและคดีเรียกร้องสิทธิตามพินัยกรรม เป็นคดีที่กฎหมายกำหนดอายุความไว้เป็นการเฉพาะและค่อนข้างสั้น การละเลยไม่ใช้สิทธิภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด อาจทำให้เสียสิทธิในการฟ้องร้องโดยถาวร

ดังนั้น ผู้ที่เกี่ยวข้องกับกองมรดก ไม่ว่าจะเป็นทายาท ผู้รับพินัยกรรม หรือเจ้าหนี้ ควรรีบตรวจสอบสิทธิของตนและดำเนินการทางกฎหมายภายในกำหนดอายุความ หรือปรึกษาทนายความตั้งแต่ระยะแรก เพื่อคุ้มครองสิทธิและประโยชน์ของตนอย่างรอบคอบและถูกต้องตามกฎหมาย